mapa strony

tutaj jesteś: Strona Główna >> Miasta >> Ur

Ur

---

Ur było jednym z najważniejszych miast Sumeru i przez tysiące lat odgrywało znaczącą rolę w historii południowej Mezopotamii. Jego korzystne położenie w pobliżu Zatoki Perskiej i nad Eufratem sprzyjało rozwojowi handlu, dzięki któremu miasto stało się bogatym ośrodkiem gospodarczym i politycznym. Szczególny okres świetności przypadł na czasy III dynastii z Ur, pod koniec III tysiąclecia p.n.e., kiedy miasto stało się stolicą rozległego państwa obejmującego znaczną część Mezopotamii. Zachowane pozostałości Ur, w tym monumentalny ziggurat, świątynie, grobowce i dzielnice mieszkalne, pozwalają dziś odtworzyć wiele aspektów życia jednego z najważniejszych miast starożytnego Sumeru.

Ur znajdowało się na południowych ziemiach Sumeru, w pobliżu ówczesnego ujścia Eufratu do Zatoki Perskiej (Ryc. 1). Warunki geograficzne wokół miasta zmieniały się jednak na przestrzeni tysiącleci. W najdawniejszych okresach jego okolice stanowiły część rozległego krajobrazu bagien, rozlewisk i płytkich wód przybrzeżnych, a w okresie Uruk linia brzegowa Zatoki Perskiej sięgała w pobliże miasta. Z czasem wybrzeże przesuwało się na południe, lecz Ur nadal pozostawało ważnym punktem komunikacyjnym. W późniejszych okresach funkcjonowały tu dwa porty – jeden związany z Eufratem, drugi z kanałem.

Położenie Ur miało zasadnicze znaczenie dla jego rozwoju. Miasto znajdowało się przy jednym z najważniejszych szlaków handlowych prowadzących przez Zatokę Perską, którym sprowadzano do ubogiej w surowce południowej Mezopotamii między innymi metale i inne cenne towary. Eufrat zapewniał natomiast połączenie z północną Mezopotamią i dalej z Anatolią. Dzięki temu Ur stało się ważnym pośrednikiem w dalekosiężnej wymianie, która była jednym ze źródeł jego bogactwa i znaczenia.

Szczyt potęgi politycznej Ur przypadł na okres III dynastii z Ur (2112–2004 p.n.e.), kiedy miasto było stolicą rozległego i scentralizowanego państwa. Był to zarazem okres intensywnej rozbudowy miasta, którego najbardziej charakterystycznym zabytkiem stał się monumentalny ziggurat boga Nanny. Zdobycie Ur w 2004 roku p.n.e. zakończyło panowanie III dynastii i polityczną dominację miasta, lecz nie oznaczało końca samego Ur. Miasto zostało odbudowane i pozostawało ważnym ośrodkiem Mezopotamii jeszcze przez wiele kolejnych stuleci.

Badania archeologiczne

---

Pierwszym Europejczykiem, który dotarł do pozostałości starożytnego Ur, był prawdopodobnie włoski podróżnik Pietro della Valle, który odwiedził to miejsce w 1625 roku. Opisał piaszczyste wzgórza kryjące pozostałości ceglanych budowli, a do Europy przywiózł między innymi cegły z inskrypcjami klinowymi oraz pieczęcie cylindryczne. Znaczenie jego wizyty było jednak początkowo przede wszystkim dokumentacyjne – zapisane na cegłach znaki nie były jeszcze wówczas odczytywane.

W XIX wieku rozpoczęły się poważniejsze próby ustalenia położenia biblijnego Ur, którego lokalizacja nie była wówczas pewna. Pierwsze wykopaliska na stanowisku Tell el-Muqayyar prowadził w latach 1853–1854 J. E. Taylor. Odsłonił on znaczną część znajdującego się tam zigguratu i odnalazł w jego narożnikach cztery inskrypcje fundacyjne. Pozwoliły one powiązać budowlę z władcami III dynastii z Ur, przede wszystkim Ur-Nammą i Szulgim, a samo stanowisko zidentyfikować jako pozostałości starożytnego Ur. Tym samym odnaleziono miasto znane z Księgi Rodzaju jako Ur Chaldejczyków, tradycyjnie łączone z Abrahamem.

Pod koniec XIX wieku na stanowisku pracowała również amerykańska ekspedycja, jednak skala nagromadzonego gruzu i późniejszych przebudów znacznie utrudniała rozpoznanie pierwotnego wyglądu zigguratu.

Kolejne badania prowadzili w latach 1918–1919 H. R. H. Hall i Reginald Thompson, a następnie, w latach 1922–1934, sir Leonard Woolley, którego wieloletnie wykopaliska przyniosły największy przełom w poznaniu Ur (Ryc. 2). Odsłonił on znaczne obszary miasta, w tym zespoły domów mieszkalnych, fragmenty ulic, świątynie i grobowce. Najbardziej spektakularnym odkryciem były Groby Królewskie, datowane głównie na połowę III tysiąclecia p.n.e. Znaleziono w nich niezwykle bogate wyposażenie, między innymi Sztandar z Ur, hełm Meskalamduga, biżuterię Puabi, harfy, broń, naczynia oraz przedmioty wykonane ze złota, srebra i kamieni półszlachetnych.

Wykopaliska Woolleya zasadniczo zmieniły wiedzę o sztuce, technologii i historii południowej Mezopotamii. Badania zabudowy mieszkalnej pozwoliły lepiej poznać codzienne życie mieszkańców, a znaleziska z grobów ukazały Ur jako część rozległej sieci wymiany obejmującej odległe regiony Azji.

Niektóre interpretacje Woolleya, zwłaszcza dotyczące związków znalezisk z Biblią, są dziś traktowane z dużą ostrożnością. Odkrytą podczas wykopalisk warstwę osadów wodnych uważał za pozostałość biblijnego potopu, a jeden z domów datowanych na około 2000 rok p.n.e. określał jako „dom Abrahama”. Mimo to jego badania pozostają jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o starożytnym Ur.

Badania Ur nie zakończyły się wraz z wyprawami Woolleya. Stanowisko było i jest przedmiotem kolejnych badań archeologicznych, a nowe prace obejmują również obszary znajdujące się poza właściwym miastem. Współczesna archeologia stara się dzięki nim lepiej poznać nie tylko monumentalne centrum Ur, ale również jego najbliższe otoczenie i mniejsze osady, które funkcjonowały w jego sąsiedztwie. Część odsłoniętej zabudowy została w drugiej połowie XX wieku zrekonstruowana (Ryc. 3)

Historia miasta

---

Ur powstało w okresie Ubajd, prawdopodobnie pod koniec VI tysiąclecia p.n.e. Z niewielkiej osady stopniowo przekształciło się w większy ośrodek, zajmujący około 15 hektarów.

W kolejnych stuleciach Ur nadal się rozwijało. W okresie Uruk, a następnie Dżemdet Nasr , osada stopniowo zwiększała swoje rozmiary i uczestniczyła w coraz szerszej wymianie dóbr i surowców. Znaleziska archeologiczne wskazują na napływ materiałów pochodzących spoza południowej Mezopotamii, choć z tego okresu nie zachowały się jeszcze w Ur jednoznaczne świadectwa monumentalnej architektury ani lokalnego użycia pisma. Pod koniec okresu Dżemdet Nasr zabudowa miasta rozszerzała się już poza wcześniejsze granice osady.

Na początku III tysiąclecia p.n.e., w okresie wczesnodynastycznym, Ur przekształciło się w rozwinięte państwo-miasto. Ze względu na niewielką liczbę źródeł pisanych jego najwcześniejsza historia polityczna pozostaje słabo poznana, jednak odkrycia archeologiczne świadczą o istnieniu bogatych i wpływowych elit. Najbardziej wymownym tego przykładem są Groby Królewskie, datowane głównie na połowę III tysiąclecia p.n.e., których niezwykle bogate wyposażenie wskazuje na znaczne zasoby i rozległe kontakty ówczesnego Ur.

Jednym z najwcześniejszych znanych władców Ur był Meskalamdug, którego imię zachowało się na przedmiotach i inskrypcjach związanych z Grobami Królewskimi. Posługiwał się on między innymi prestiżowym tytułem króla Kisz, wskazującym prawdopodobnie na zwierzchność polityczną wykraczającą poza granice jego własnego miasta.

Za założyciela I dynastii z Ur uznawany jest Mesannepada, którego istnienie potwierdzają współczesne mu inskrypcje. Również on używał tytułu króla Kisz, co wskazuje na znaczne wpływy polityczne Ur w tym okresie. Jego syn Aannepada znany jest między innymi jako budowniczy świątyni bogini Ninhursag.

Po okresie świetności pierwszych władców znaczenie polityczne Ur zaczęło słabnąć. Źródła dotyczące następców Aannepady są bardzo skąpe, wiadomo jednak, że miasto utraciło wcześniejszą przewagę i znalazło się w kręgu rywalizacji innych sumeryjskich państw-miast. Eannatum z Lagaszu zaliczał Ur do miast, które udało mu się pokonać, a w późniejszym okresie Ur znalazło się również pod przewagą Uruku. Układ sił w południowym Sumerze pozostawał jednak niestabilny i często się zmieniał.

Ostatecznie niezależność Ur zakończyły podboje Sargona z Akadu, który podporządkował sobie miasta południowej Mezopotamii i włączył je do tworzonego przez siebie państwa. Ur zachowało jednak duże znaczenie religijne i gospodarcze. Sargon ustanowił swoją córkę Enheduannę najwyższą kapłanką boga Nanny w Ur, powierzając jej jeden z najważniejszych urzędów religijnych miasta. Posunięcie to wzmacniało jednocześnie związki Ur z nową dynastią i zapewniało jej wpływ na potężne zaplecze gospodarcze miejscowej świątyni.

Po upadku państwa akadyjskiego południowa Mezopotamia weszła w okres politycznej niestabilności, podczas którego część kraju znalazła się pod władzą Gutejów. Zakres ich kontroli nad poszczególnymi miastami nie jest jednak pewny, a niektóre ośrodki mogły zachować znaczną samodzielność. W tym czasie wpływy w Ur posiadał również Lagasz, czego świadectwem jest mianowanie córki jego władcy Ur-Bau najwyższą kapłanką boga Nanny.

Pod koniec tego okresu Utuhengal z Uruku pokonał Gutejów i podporządkował sobie kilka miast południowej Mezopotamii, w tym Ur. Zarządcą miasta ustanowił Ur-Nammę, prawdopodobnie swojego krewnego (Ryc. 4).

Około 2100 roku p.n.e. Ur-Namma uniezależnił się od Uruku i w krótkim czasie podporządkował swojej władzy większość najważniejszych miast południowej Mezopotamii, dając początek III dynastii z Ur. Ur stało się stolicą rozległego państwa i rozpoczął się jeden z najświetniejszych okresów w historii miasta.

Ur-Namma był nie tylko zdobywcą, lecz także sprawnym administratorem i budowniczym. Rozpoczął reformę i centralizację administracji państwowej oraz wielki program przebudowy Ur. Najbardziej monumentalnym przedsięwzięciem było rozpoczęcie budowy zigguratu boga Nanny, który stał się symbolem potęgi i zamożności miasta. Z jego inskrypcji wynika również, że polecił wznieść potężne mury obronne otaczające miasto, choć ich pozostałości nie zachowały się do naszych czasów.

Dzieło Ur-Nammy kontynuował jego syn Szulgi, który umocnił stworzone przez ojca państwo i rozwinął jego scentralizowaną administrację. Za jego długiego panowania Ur pozostawało politycznym i religijnym centrum państwa, a rozpoczęty przez Ur-Nammę program rozbudowy miasta był kontynuowany.

Za czasów III dynastii z Ur, w latach 2112–2004 p.n.e., miasto zajmowało około 50–63 hektarów, a jego ludność szacuje się na 30–65 tys. mieszkańców, dzięki czemu należało do największych i najbogatszych miast południowej Mezopotamii.

Pod koniec panowania dynastii państwo zaczęło jednak pogrążać się w kryzysie. Za rządów ostatniego króla, Ibbi-Suena, władcy Ur stopniowo tracili kontrolę nad podległymi im ziemiami, a sytuację pogarszały susza, niedobory żywności i narastające zagrożenie zewnętrzne. Jednym z wyraźnych przejawów rozpadu państwa było usamodzielnienie się Iszbi-Erry w Isin, który stworzył tam własny ośrodek władzy.

W 2004 roku p.n.e. Ur zostało zdobyte i poważnie zniszczone przez armię złożoną z Elamitów, Gutejów i innych ludów przybyłych ze wschodu i północnego wschodu. Ibbi-Suen dostał się do niewoli i został wywieziony do Elamu, a wraz z upadkiem miasta zakończyło się panowanie III dynastii z Ur.

Upadek III dynastii w 2004 roku p.n.e. nie oznaczał końca samego Ur. Miasto zostało odbudowane i zachowało znaczenie religijne i gospodarcze pod rządami kolejnych państw Mezopotamii, funkcjonując jeszcze przez niemal dwa tysiąclecia.

Gospodarka miasta

---

Gospodarka Ur zmieniała się wraz z rozwojem miasta. W najwcześniejszym okresie jego mieszkańcy wykorzystywali przede wszystkim zasoby otaczających osadę bagien i rozlewisk, które dostarczały ryb, ptactwa, jadalnych roślin oraz trzciny wykorzystywanej jako materiał budowlany i surowiec. Z czasem coraz większego znaczenia nabierały rolnictwo, hodowla, rzemiosło i handel. Korzystne położenie Ur przy ważnych szlakach komunikacyjnych umożliwiało sprowadzanie do południowej Mezopotamii metali, kamienia, drewna i innych surowców, których region sam posiadał niewiele. Handel przynosił miastu znaczne bogactwo, widoczne między innymi w wysokim poziomie rzemiosła i bogatym wyposażeniu części grobów.

Podstawą utrzymania mieszkańców Ur było rolnictwo oparte na sztucznym nawadnianiu. Niewielka ilość opadów sprawiała, że uprawa ziemi zależała od wody doprowadzanej z Eufratu i kanałów, których budowa i utrzymanie wymagały znacznego nakładu pracy. Najważniejszą rośliną uprawną był jęczmień, obok którego uprawiano również warzywa i palmy daktylowe. Istotną rolę odgrywała także hodowla, szczególnie owiec, dostarczających wełny wykorzystywanej przez rozwinięte rzemiosło włókiennicze.

Ważną częścią gospodarki Ur było również wyspecjalizowane rzemiosło. Szczególne znaczenie miała produkcja tekstyliów, wykorzystująca między innymi wełnę pozyskiwaną z hodowanych owiec. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. produkcja włókiennicza osiągnęła znaczną skalę, a jej część znajdowała się pod kontrolą pałacu. W mieście działali również wysoko wykwalifikowani rzemieślnicy zajmujący się obróbką metali, kamienia i innych cennych materiałów. O wysokim poziomie ich umiejętności świadczą przede wszystkim przedmioty odkryte w Grobowcach Królewskich, wykonane między innymi ze złota, srebra, lapis-lazuli i karneolu.

W połowie III tysiąclecia p.n.e. Ur było jednym z ważnych ośrodków rozległej sieci wymiany, łączącej południową Mezopotamię z odległymi regionami Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej, a nawet doliny Indusu. Do miasta docierały między innymi metale, kamienie półszlachetne i inne cenne surowce, których brakowało na równinach południowej Mezopotamii. O rozległości tych kontaktów świadczą przede wszystkim przedmioty odkryte w Grobowcach Królewskich.

Trudniej ustalić, jakie towary Ur oferowało w zamian za sprowadzane surowce. Poza Mezopotamią zachowało się niewiele przedmiotów, które można jednoznacznie uznać za miejscowy eksport. Prawdopodobnie ważną rolę odgrywały tekstylia i inne produkty wykonane z materiałów organicznych, które nie zachowały się w materiale archeologicznym. Dla połowy III tysiąclecia pozostaje to jednak hipotezą, ponieważ z tego okresu nie zachowały się archiwa pozwalające szczegółowo odtworzyć organizację handlu.

Dużą rolę w gospodarce Ur odgrywały świątynia i pałac, które należały do największych instytucji gospodarczych miasta. Zarządzały ziemią, stadami zwierząt i warsztatami oraz organizowały pracę licznych osób o różnym statusie społecznym. Część pracowników otrzymywała za swoją pracę przydziały produktów, między innymi zboża, oleju i wełny. Szczególnie w okresie III dynastii z Ur działalność gospodarcza tych instytucji była objęta rozbudowaną administracją. Obok gospodarki świątynnej i królewskiej funkcjonowała jednak również działalność prowadzona przez kupców, rodziny i innych mieszkańców miasta.

Szczególnie rozbudowaną organizację gospodarka osiągnęła w okresie III dynastii z Ur, kiedy miasto było stolicą rozległego państwa. Jego administracja gromadziła podatki i inne świadczenia, pobierane przede wszystkim w postaci produktów, zwierząt i pracy, a następnie organizowała ich dalszy przepływ i wykorzystanie. Za panowania Szulgiego ważnym elementem tego systemu stał się bala, w ramach którego poszczególne prowincje dostarczały określone dobra na potrzeby państwa. Funkcjonowanie tak rozbudowanej gospodarki wymagało szczegółowej ewidencji, czego świadectwem są tysiące zachowanych tabliczek administracyjnych, rejestrujących między innymi dostawy, wydawanie produktów, pracę i przemieszczanie dóbr.

W wymianie uczestniczyli także kupcy, którzy sprowadzali do Ur potrzebne surowce i zajmowali się dystrybucją towarów. W okresie III dynastii znaczna część handlu była związana z działalnością wielkich instytucji, przede wszystkim świątyń, które mogły dostarczać kupcom środki przeznaczone na wymianę. Nie oznacza to jednak, że handel znajdował się całkowicie pod kontrolą państwa i świątyń, ponieważ źródła nie pozwalają dokładnie określić zakresu działalności prowadzonej na własny rachunek. W rozliczeniach handlowych ważną rolę odgrywało srebro, używane jako miernik wartości i środek płatniczy, choć monet jeszcze nie znano.

System wodny i kanalizacja

---

Ur leżało nad Eufratem, którego wody miały podstawowe znaczenie dla funkcjonowania miasta i nawadniania okolicznych pól. W najwcześniejszym okresie istnienia Ur otaczające je bagna, rozlewiska i naturalne drogi wodne miały duże znaczenie przede wszystkim dla komunikacji i transportu, a w późniejszych okresach coraz większą rolę odgrywała rozbudowywana sieć kanałów, wykorzystywana również do nawadniania pól.

Statki przybywające do Ur mogły zawijać do dwóch portów – jednego położonego w północnej, a drugiego w zachodniej części miasta; jeden był związany z rzeką, drugi zaś z dużym kanałem. Z Eufratem związane było również Błękitne Molo boga Nanny, nazywane ka-za-gin. Na brzegu rzeki znajdowała się ponadto monumentalna rzeźba Amar-Suena, trzeciego władcy III dynastii z Ur, która pełniła zarazem funkcję latarni.

Ze względu na niewielką ilość opadów rolnictwo w okolicach Ur było uzależnione od sztucznego nawadniania, a jednocześnie konieczne było kontrolowanie sezonowych zmian poziomu wód Eufratu. Utrzymanie systemu irygacyjnego należało do ważnych obowiązków władców. Składały się na niego kanały, rowy i bruzdy nawadniające, wały przeciwpowodziowe, śluzy, tamy oraz przepusty wodne. Urządzenia te wymagały regularnej konserwacji, a kanały musiały być czyszczone i pogłębiane, ponieważ nanoszone przez wodę osady stopniowo ograniczały ich przepustowość.

Znaczenie prac irygacyjnych w działalności władców dobrze ukazuje przykład Ur-Nammy. Jego inskrypcje wspominają o budowie trzech nowych kanałów oraz odnowieniu starszego, co pokazuje skalę przedsięwzięć związanych z utrzymaniem i rozbudową systemu wodnego Ur. Do prac tych nawiązuje również Stela Ur-Nammy. Inskrypcja na jej odwrocie zawiera między innymi listę kanałów w okolicach Ur, a przedstawiona na steli scena ukazuje króla odpowiedzialnego za prace związane z kopaniem kanału. Jednocześnie podkreślono, że woda zapewniająca ziemi urodzaj była darem bogów – zadaniem władcy było natomiast stworzenie warunków pozwalających ten dar wykorzystać. Jeden z wymienionych kanałów nosił nazwę Nanna-gugal, czyli „Nanna – ten, który nadzoruje kanały”. Kanał ten pełnił również funkcję granicy pomiędzy terytoriami państw-miast, między innymi Lagaszu, Larsy i Uruku.

Kanały służyły nie tylko do nawadniania pól i transportu, lecz także do zaopatrywania mieszkańców Ur w wodę pitną. Przez miasto przebiegał duży kanał, od którego prawdopodobnie odchodziły mniejsze odnogi doprowadzające wodę do poszczególnych gospodarstw domowych. Jeden z kanałów wewnątrz miasta wykorzystywano również do prania i kąpieli.

Osobnym elementem infrastruktury był system odprowadzania wody i nieczystości z budynków oraz tarasów, wykorzystujący sieć rur i przewodów. Rury wykonywano z gliny, pokrywając je z zewnątrz bitumem, a od wewnątrz wapieniem (Ryc. 5). Woda była również wykorzystywana przy produkcji włókienniczej, co prawdopodobnie przyczyniało się do pogorszenia jej jakości.

Mieszkańcy Ur korzystali również z wód gruntowych, pozyskiwanych za pomocą studni. Wody podziemne określano jako „słodkie wody Enkiego”, nawiązując do boga Enkiego, którego wiązano między innymi z podziemnymi zasobami słodkiej wody.

Zabudowa

---

Zabudowa Ur rozwijała się przez wiele stuleci przed powstaniem monumentalnego miasta z czasów III dynastii. Niestety wygląd wcześniejszych faz miasta można odtworzyć jedynie fragmentarycznie. Najstarsze pozostałości były w dużej mierze przykrywane przez kolejne warstwy zabudowy, niszczone przez erozję lub włączane w późniejsze budowle, zwłaszcza w obrębie centrum sakralnego.

Już w okresie wczesnodynastycznym istniał w Ur rozbudowany okręg sakralny. Odkryto pozostałości jego monumentalnego muru oraz ślady wcześniejszej budowli z cegły plano-konweksyjnej, interpretowanej jako mniejszy ziggurat lub wysoki taras, na którym prawdopodobnie znajdowały się ważne budowle kultowe. Znane są również fragmenty innych świątyń i zabudowy mieszkalnej z III tysiąclecia p.n.e., jednak ich plany zachowały się zbyt słabo, aby można było dokładnie odtworzyć układ wcześniejszego miasta.

W okresie III dynastii z Ur główna część miasta miała kształt nieregularnego owalu o długości około 1,2 km (Ryc. 6). Poza głównym obszarem miasta rozciągały się również tereny zabudowane i związane z działalnością gospodarczą, choć ich dokładny zasięg i datowanie nie zawsze można ustalić.

Ślady domów i związanych z nimi grobów odnaleziono na wzniesieniach ciągnących się na północ od głównego tellu. Ponieważ obszary te nie zostały dokładnie przebadane wykopaliskowo, nie można jednoznacznie określić ich datowania ani stwierdzić, jaka część tej zabudowy funkcjonowała już w okresie III dynastii.

Jeszcze dalej na północ znajdowała się Diqdiqqah, która w pewnych okresach funkcjonowała jako przemysłowe przedmieście Ur. Datowanie odkrytych tam pozostałości nie pozwala jednak przypisać całej działalności tego ośrodka czasom III dynastii. Związek tego obszaru z panowaniem Ur-Nammy potwierdzają natomiast jego inskrypcje, wspominające o budowie trzech nowych kanałów oraz odnowieniu starszego kanału w tym rejonie. Przypuszcza się, że zbiegało się tam kilka ważnych dróg wodnych wykorzystywanych w komunikacji i transporcie.

W obrębie miasta zabudowa była gęsta i zróżnicowana. Obok świątyń, budynków administracyjnych i warsztatów znajdowały się domy mieszkalne oraz inne budynki służące codziennemu funkcjonowaniu miasta. Ze względu na stan zachowania pozostałości z III tysiąclecia p.n.e. nie zawsze można jednak dokładnie odtworzyć układ poszczególnych części miasta ani przeznaczenie odkrytych budowli.

Najważniejszą częścią monumentalnej zabudowy Ur był okręg sakralny, położony w północnej części miasta i wyniesiony ponad otaczającą go zabudowę (Ryc. 7). Stanowił on centrum kultu boga księżyca Nanny, patrona miasta, oraz jego małżonki Ningal. Kompleks był oddzielony od pozostałej części miasta murem i obejmował szereg budowli o charakterze religijnym i administracyjnym (Ryc. 8). Ziggurat zajmował północno-zachodnią część tego obszaru i górował nad niżej położonym miastem.

Najbardziej monumentalnym obiektem okręgu był ziggurat Nanny, wzniesiony za panowania Ur-Nammy. Na jego szczycie znajdowało się prawdopodobnie sanktuarium boga, jednak górne partie budowli nie zachowały się i ich pierwotny wygląd pozostaje przedmiotem rekonstrukcji.

W sąsiedztwie zigguratu znajdowały się inne ważne budowle kompleksu. Giparu było oficjalną rezydencją wysokiej kapłanki (entu) boga Nanny i obejmowało zarówno jej pomieszczenia mieszkalne, jak i miejsca związane z kultem oraz zaplecze gospodarcze. Enunmah pełniło pierwotnie funkcję skarbca, w którym mogły być przechowywane cenne przedmioty i dary świątynne. Ważną budowlą było również Edublalmah, związane ze sprawowaniem sądów i przechowywaniem dokumentacji dotyczącej rozstrzyganych spraw. Funkcja znajdującego się w pobliżu Ehursag pozostaje mniej pewna, choć budynek ten wiązano z działalnością Ur-Nammy i Szulgiego.

W bezpośrednim sąsiedztwie okręgu sakralnego, po jego południowo-wschodniej stronie, rozciągała się rozległa nekropolia użytkowana przez wiele stuleci. Odkryto na niej około 1850 grobów, należących do różnych okresów historii miasta. Było to więc miejsce, w którym kolejne pokolenia mieszkańców Ur chowały swoich zmarłych.

Najbardziej znaną częścią nekropolii są odkryte przez Leonarda Woolleya Groby Królewskie, pochodzące z okresu wczesnodynastycznego, około połowy III tysiąclecia p.n.e. Spośród setek pochówków Woolley wyróżnił 16 grobów, które ze względu na monumentalną konstrukcję, bogate wyposażenie oraz charakter pochówków uznał za groby władców i członków rodziny królewskiej. Do tej grupy należy między innymi słynny grób Puabi.

Nekropolia była użytkowana również w kolejnych stuleciach. W czasach III dynastii z Ur na tym samym obszarze wzniesiono kolejne monumentalne kompleksy grobowe, wiązane przez Woolleya z władcami tej dynastii. Nie należy ich jednak utożsamiać ze słynnymi 16 Grobami Królewskimi. Są to dwa odrębne zespoły grobowe, oddzielone od siebie kilkusetletnim okresem historii miasta.

Rozwój monumentalnej zabudowy Ur wpływał również na kształt nekropolii. Wznoszone w kolejnych okresach budowle częściowo zajmowały teren wcześniejszych pochówków, a niektóre starsze groby zostały przez nie naruszone lub zniszczone. Nekropolia stanowiła więc część zmieniającego się krajobrazu miasta, bezpośrednio sąsiadując z jego najważniejszym kompleksem religijnym.

Zabudowa mieszkalna zajmowała znaczną część miasta poza okręgiem sakralnym. Jej dokładny układ w okresie III dynastii jest jednak znacznie gorzej poznany niż monumentalna zabudowa centrum. Część odkrytych domów ma wcześniejsze fazy sięgające czasów Ur III, lecz większość najlepiej zachowanych pozostałości dzielnic mieszkalnych pochodzi już z początku II tysiąclecia p.n.e. Z tego względu ich szczegółowego układu nie można bezpośrednio przenosić na obraz miasta z czasów III dynastii.

W okresie III dynastii Ur zostało otoczone potężnym systemem fortyfikacji, którego budowę wiąże się z Ur-Nammą. Podstawę umocnień stanowił szeroki wał wykonany z cegły suszonej, o silnie nachylonej zewnętrznej ścianie. Według rekonstrukcji Woolleya wał osiągał około 8 m wysokości, a jego szerokość u podstawy wynosiła w różnych miejscach około 25–34 m. Na jego szczycie znajdował się właściwy mur obronny, wykonany z cegły palonej.

Fortyfikacje wykorzystywały również naturalne położenie miasta. Od zachodu do wałów dochodził Eufrat, natomiast po stronie wschodniej przebiegał szeroki kanał. W rezultacie Ur było chronione przez wodę z trzech stron, a dostęp suchym lądem był możliwy przede wszystkim od południa.

Sam wał zachował się jedynie częściowo, natomiast właściwy mur Ur-Nammy nie przetrwał na swoim pierwotnym miejscu. Odkrywano jednak należące do niego duże cegły opatrzone inskrypcjami władcy, które zostały później wykorzystane ponownie w innych budowlach. Fortyfikacje były również przebudowywane przez późniejszych władców, co utrudnia dokładne odtworzenie ich pierwotnego wyglądu.

Struktura społeczna

---

Społeczeństwo Ur było silnie zhierarchizowane. Na jego szczycie znajdowali się władcy, członkowie ich rodzin, wysocy urzędnicy oraz przedstawiciele elity kapłańskiej, dysponujący znacznym majątkiem i wpływami. Niżej w hierarchii znajdowali się liczni rzemieślnicy, skrybowie, kupcy, robotnicy oraz ludzie związani z rolnictwem. O dużych różnicach majątkowych świadczą między innymi pochówki z nekropolii w Ur – od bardzo skromnych grobów niemal pozbawionych wyposażenia po niezwykle bogate pochówki należące do przedstawicieli elity.

Szczególnie ważną pozycję w społeczeństwie Ur zajmowali kapłani i personel świątynny, związani przede wszystkim z kultem Nanny i Ningal. Najwyższe urzędy kapłańskie należały do elity miasta, a szczególnym prestiżem cieszyła się wysoka kapłanka boga Nanny, nosząca tytuł entu. Znaczenie świątyni wykraczało przy tym daleko poza sprawy religijne. Była ona również ważną instytucją gospodarczą, dysponującą ziemią i uczestniczącą w organizacji produkcji. Wysokie stanowiska kapłańskie mogły mieć także znaczenie polityczne, czego przykładem była Enheduanna, córka Sargona z Akadu, ustanowiona wysoką kapłanką Nanny w Ur.

Istotną rolę w funkcjonowaniu miasta odgrywali urzędnicy i skrybowie. Ich znaczenie szczególnie wzrosło w okresie III dynastii, gdy Ur stało się stolicą rozległego państwa i siedzibą rozbudowanego aparatu administracyjnego. Skrybowie sporządzali dokumenty dotyczące między innymi podatków, dostaw i rozdziału dóbr, umożliwiając funkcjonowanie skomplikowanego systemu gospodarczego państwa. Za panowania Ur-Nammy i Szulgiego administracja została rozbudowana i ujednolicona, a przyszłych skrybów przygotowywano do wykonywania zawodu w szkołach.

Liczni mieszkańcy Ur zajmowali się rzemiosłem, a wśród nich znajdowali się wysoko wyspecjalizowani fachowcy. O poziomie ich umiejętności świadczą między innymi wyroby złotnicze, kamieniarskie oraz pieczęcie odkryte na terenie miasta. Wiedza i umiejętności zawodowe były prawdopodobnie często przekazywane w obrębie rodziny – z ojca na synów i innych krewnych, niekiedy również na córki. Część rzemieślników pracowała na rzecz świątyni lub pałacu, otrzymując w zamian środki utrzymania, a czasem także ziemię. Inni mogli prowadzić działalność niezależnie, choć prywatna część gospodarki Ur jest znacznie słabiej poznana.

Znaczną część ludności Ur stanowili rolnicy i robotnicy. Wielu mieszkańców opuszczało każdego dnia miasto, aby pracować na okolicznych polach i uczestniczyć w produkcji żywności. Inni zajmowali się wytwarzaniem dóbr przeznaczonych między innymi na handel lub pracowali przy wielkich przedsięwzięciach budowlanych, takich jak wznoszenie świątyń. Mieszkańcy mogli być również zobowiązani do wykonywania okresowych prac na rzecz państwa, a młodzi mężczyźni prawdopodobnie także do służby wojskowej.

Odrębną część społeczeństwa stanowili niewolnicy oraz różne grupy ludności zależnej. Nie były to jednak pojęcia jednoznaczne. Wielkie instytucje państwowe i świątynne dysponowały licznymi pracownikami pozostającymi w zależności ekonomicznej i zobowiązanymi do wykonywania określonych prac, lecz nie wszyscy z nich byli niewolnikami. Obok nich występowali właściwi niewolnicy, którzy mogli należeć do gospodarstw domowych i stanowić przedmiot transakcji. Status prawny i położenie ekonomiczne mieszkańców Ur mogły być więc bardzo zróżnicowane.

W życiu gospodarczym miasta istotną rolę odgrywali również kupcy, czemu sprzyjało położenie Ur nad szlakami wodnymi oraz funkcjonowanie portów. Uczestniczyli oni w wymianie handlowej łączącej południową Mezopotamię z odległymi regionami, skąd sprowadzano między innymi metale, kamienie oraz inne surowce niedostępne na miejscowej równinie.

Struktura społeczna Ur nie była wyjątkowa na tle innych miast sumeryjskich. Podobne grupy ludności, zależności społeczne i sposoby organizacji pracy występowały również w innych ośrodkach południowej Mezopotamii. Szczególna pozycja Ur wynikała natomiast ze znaczenia samego miasta, które w różnych okresach było ważnym ośrodkiem religijnym, gospodarczym i politycznym, a za panowania III dynastii stało się stolicą rozległego państwa.

Kult Nanny

---

Najważniejszym bóstwem Ur był Nanna, sumeryjski bóg księżyca i opiekun miasta. Ur stanowiło główny ośrodek jego kultu, a związek boga z miastem należał do najtrwalszych elementów jego historii. Szczególne znaczenie kult Nanny osiągnął w okresie III dynastii, kiedy Ur stało się stolicą rozległego państwa. Kolejni władcy otaczali sanktuarium boga opieką, a Ur-Namma rozpoczął budowę monumentalnego zigguratu, który stał się najważniejszą budowlą sakralną miasta. Znaczenie Nanny nie ograniczało się jednak do okresu politycznej potęgi Ur – jego kult trwał także po upadku III dynastii i pozostawał jednym z najważniejszych czynników podtrzymujących religijne znaczenie miasta.

Centrum kultu Nanny znajdowało się w okręgu sakralnym w północnej części Ur. Oprócz zigguratu i dziedzińca Nanny znajdowały się tam mniejsze świątynie, skarbiec boga oraz budynki związane z działalnością kapłaństwa. Nanna nie był jednak jedynym bóstwem czczonym w Ur. Szczególne miejsce zajmowała Ningal, jego małżonka, której kult był ściśle związany z kultem boga księżyca. W mieście czczono również inne, pomniejsze bóstwa, choć ich rola miała mniejsze znaczenie niż kult Nanny i Ningal.

Szczególną pozycję w życiu religijnym Ur zajmowała wysoka kapłanka Nanny, nosząca tytuł entu. Urząd ten należał do najbardziej prestiżowych funkcji kapłańskich i powierzano go kobietom pochodzącym z rodzin królewskich, najczęściej córkom lub siostrom władców. Zgodnie z religijnym rozumieniem tego urzędu kandydatka była wybierana przez samego Nannę, a jego wolę rozpoznawano za pomocą wróżb. O znaczeniu tego wydarzenia świadczy fakt, że wybór lub ustanowienie nowej entu mogły stać się wydarzeniem, od którego nazywano rok. Oficjalną siedzibą wysokiej kapłanki było Giparu, znajdujące się w obrębie okręgu sakralnego.

Entu uczestniczyła w ceremoniach religijnych i reprezentowała szczególną więź pomiędzy społecznością Ur a jej boskim opiekunem. W źródłach wysoka kapłanka mogła być przedstawiana jako małżonka Nanny, co nadawało jej pozycji wyjątkowy charakter. Niektórzy badacze wiążą jej urząd również z rytuałem tzw. boskich zaślubin i przypuszczają, że kapłanka mogła w jego ramach reprezentować Ningal, boską małżonkę Nanny. Dokładny charakter tych obrzędów pozostaje jednak przedmiotem dyskusji i nie można stwierdzić z pewnością, w jaki sposób były one odprawiane w Ur.

Obowiązki entu nie ograniczały się do sprawowania kultu. Wysoka kapłanka zarządzała również znacznym majątkiem związanym ze swoim urzędem i odpowiadała za funkcjonowanie swojej siedziby. Świątynia Nanny dysponowała ziemią, personelem oraz zapleczem gospodarczym, a w budynkach okręgu sakralnego przechowywano dary i zapasy oraz wydawano racje pracownikom. Wysoka kapłanka była więc nie tylko osobą pełniącą funkcje religijne, lecz także ważną postacią w gospodarczym i administracyjnym życiu miasta.

Najbardziej znaną entu Nanny była Enheduanna (Ryc. 9), córka Sargona z Akadu, ustanowiona wysoką kapłanką po podporządkowaniu Ur przez władcę akadyjskiego. Jej nominacja miała znaczenie wykraczające poza sferę religijną. Umieszczając własną córkę na czele jednego z najważniejszych kultów południowej Mezopotamii, Sargon wiązał miejscową tradycję religijną ze swoją dynastią, a zarazem zyskiwał wpływ na potężną instytucję świątynną i związane z nią zasoby. Enheduanna stała się w ten sposób nie tylko wysoką kapłanką Nanny, ale również ogniwem łączącym władzę akadyjską z religijną tradycją Ur.

Podobną praktykę stosowali także późniejsi władcy. Urząd entu pozostawał silnie związany z rodzinami panującymi, a obsadzenie go własną córką lub krewną pozwalało władcy związać swoją dynastię z kultem boga opiekuńczego Ur. Pokazuje to zarazem niezwykłą ciągłość kultu Nanny. Miasto przechodziło pod władzę kolejnych dynastii i państw, lecz nowi władcy nie próbowali zastąpić jego tradycyjnego boga własnym kultem. Przeciwnie – zabiegali o związek z jego sanktuarium, fundowali budowle i powierzali członkiniom swoich rodzin najważniejszy urząd kapłański. Dzięki temu religijne znaczenie Ur okazało się znacznie trwalsze niż jego polityczna niezależność.

data utworzenia: 30.09.2010
ostatnia aktualizacja treści: 17.09.2026

źródła:
Harriet Crawford, Ur: The City of the Moon God, Bloomsbury Academic, London–New York 2015.
Joan Goodnick Westenholz, „Ur – Capital of Sumer”, w: Royal Cities of the Biblical World, red. Joan Goodnick Westenholz, Bible Lands Museum Jerusalem, Jerusalem 1996, s. 3–30.

Ilustracje:
Ryc. 1: Opracownie własne na podstwaie: Marek Stępień, Ensi w czasach III dynastii z Ur: aspekty ekonomiczne i administracyjne pozycji namiestnika prowincji w świetle archiwum z Ummy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
Ryc. 2: wikipedia
Ryc. 3: wikipedia
Ryc. 4: Sumerian Shakespeare
Ryc. 5: Joan Goodnick Westenholz, „Ur – Capital of Sumer”, w: Royal Cities of the Biblical World, red. Joan Goodnick Westenholz, Bible Lands Museum Jerusalem, Jerusalem 1996, s. 3–30.
Ryc. 6: Urnammu
Ryc. 7: Opracowanie własne na podstawie: Harriet Crawford, Ur: The City of the Moon God, Bloomsbury Academic, London–New York 2015.
Ryc. 8: Urnammu
Ryc. 9: wikipedia

kontakt
statystyka wejść