Wierzchołek zikkuratu

mapa strony

tutaj jesteś: Strona Główna >> Historia >> Okres wczesnodynastyczny

Okres wczesodynastyczny

(ok. 2900 p.n.e. - ok. 2350 p.n.e.)

Okres wczesnodynastyczny, który nastąpił po protopiśmiennym, zwanym także Uruk, dzielił się na trzy podokresy. Dopiero podczas ostatniego z nich piśmiennictwo uczyniło na tyle wyraźny postęp, że pozostawiło pewne świadectwa typu historycznego. Poprzedzający go drugi podokres był pogrążoną w półmroku epoką epickich i heroicznych opowieści, „bohaterskim wiekiem” Szumeru.

Źródła rekonstrukcji historii szumerskiej w okresie wczesnodynastycznym, zarówno w szerokim sensie, jak i historii politycznej oraz wydarzeniowej, są skąpe. Niedostatek źródeł jest odczuwalny do tego stopnia, że sama istota historii może zostać zakwestionowana, ponieważ od właściwego rozumienia historii należy wymagać nie tylko zapewnienia spójnego i sensownego opisu, ale również tego by mógł on sprostać rygorystycznym testom wiarygodności.

Sumeryjska lista królów
Ryc. 1/ Sumeryjska lista królów wymienia władców, którzy
piastowali władzę na południową Mezopotamią od czasów
najdawniejszych.Dokument ten nie jest uznawany jako
wiarygodne źródło, na podstawie którego można by dokonać
rekonstrukcji dziejów.

Powszechne ubóstwo źródeł oraz fakt, że mają one często tylko ograniczony związek z najważniejszymi historycznymi pytaniami, nie zobowiązuje do wiary w prawie nic, poza kwestiami niewielkiej wagi. Aby zatem spróbować zrekonstruować dzieje należy wkroczyć w obszar uzasadnionych przypuszczeń, co poważnie ogranicza wiarygodność stwierdzeń historyków. Dodatkowo toczą się również dyskusje na temat wiarygodności i wartości tych źródeł, jak na przykład "Sumeryjska lista królów" (Ryc.1), "Inskrypcja z Tummal" czy epos "Gilgamesz i Agga", których, jak się okazuje, celem nadrzędnym nie był ścisły przekaz historyczny. Wykorzystanie tych utworów do rekonstrukcji dziejów, jak i poszukiwanie w nich „ziarna prawdy” lub „rdzenia historycznego” postulowane niekiedy w literaturze jest problematyczne. Wobec niedostatku rzetelnych źródeł informacje pochodzące z różnych gatunków piśmiennictwa mogą być uwzględniane, ale mogą stanowić tylko dodatkowy, hipotetyczny argument, który nie może być uznany za ścisłą i w pełni wiarygodną informację o charakterze historycznym.

Poza nielicznymi i krótkimi inskrypcjami wotywnymi najwięcej informacji pochodzi z Girsu - stolicy państwa-miasta Lagasz - natomiast przekazy historyczne dotyczące innych miast są wyrywkowe i nieliczne. Poza ogólnymi stwierdzeniami nie ma jasnego i kanonicznego obrazu dziejów wczesnodynastycznego Szumeru. Wiele elementów układanki brakuje, więc te które są można ułożyć na różne sposoby.

Okres wczesnodynastyczny pierwszy WDI


Proces znikania wsi i wynikające stąd zjawisko rozrostu większych ośrodków, który został zapoczątkowany jeszcze w poprzedniej epoce (Uruk), dotknął w pierwszym okresie wczesnodynastycznym nawet centralną część Szumeru, wokół miasta Uruk, która stanowiła dotąd ostatnie miejsce azylu dla wiejskiego osadnictwa. Wynikało to, być może, z nadejścia ostatecznej i decydującej fazy zewnętrznego naporu ludności semickiej, lecz bardziej prawdopodobne wydaje się przypuszczenie, że powstanie ligi Kiengi (czyli sojusz miast szumerskich) skutecznie powstrzymało zewnętrzną inwazję, a brak wewnętrznego bezpieczeństwa, którego dowodzi właśnie zniknięcie wsi, spowodowany był wewnętrzną rywalizacją, wojną wszystkich przeciwko wszystkim. Kolejnym efektem tego stanu rzeczy było otoczenie się w tym okresie dużych miast potężnymi murami.

Motywy wojen były różnorodne i złożone: rywalizacja pomiędzy sąsiednimi miastami-państwami o żyzne tereny graniczne, żądza łupów i panowania, cechująca ambitnych, wojowniczych władców, a także wzrastające pragnienie wewnętrznego pokoju i bezpieczeństwa - odległy cel, do którego mogła doprowadzić tylko hegemonia jednego ośrodka rządzącego. Pamięć o długotrwałym panowaniu miasta Kisz w pierwszym okresie wczesnodynastycznym stanowiła w tym wypadku zachętę do walki o osiągnięcie tego idealnego stanu.

Okres wczesnodynastyczny drugi WDII


Drugi okres wczesnodynastyczny w dalszym ciągu charakteryzował się walką wewnętrzną o hegemonię nad Szumerem. Uporczywe wojny doprowadziły do rozwoju większych, silnie obwarowanych miast. Wojenny przywódca albo król - lugal, który w mitach był jeszcze wybierany tylko na okres walki militarnej, stał się, w wyniku permanentnego stanu wojny, osobą piastującą swe stanowisko bez ograniczenia czasowego.

Władzę król opierał na licznej „gwardii” niewolnych, zależnych od niego ludzi. Po części rekrutowali się oni z jeńców, którym władca darował życie. Dzięki temu był panem ciała i duszy każdego z nich. Służyli oni królowi jako żołnierze w czasie wojny i jako robotnicy pracujący przy realizacji publicznych przedsięwzięć budowlanych w czasie pokoju.

Król strzegł zdobytej niedawno trwałości panowania, szukając coraz częściej sankcji dla swej władzy w boskim wyborze, a nie w elekcji ludzkiego zgromadzenia. Zaczęły pojawiać się dziedziczne dynastie i król rozszerzał swe kompetencje od funkcji naczelnika wojennego do pozycji władcy również w czasach pokojowych. Gdy nie prowadzono działań militarnych, żołnierze królewscy nie tylko budowali i strzegli murów miasta, lecz kopali też i oczyszczali główne kanały irygacyjne oraz wznosili świątynie. Starając się rozszerzyć bazę społeczną, stanowiącą oparcie dla jego władzy, król zwracał zwłaszcza uwagę na ludzi z warstw społecznie upośledzonych, bacząc, by nie byli oni pozbawieni swoich praw. Szczególnie dbał o to, by sądy przyjmowały ich skargi i zabezpieczał wykonanie wyroków, nawet jeśli były one wymierzone przeciwko bogatym i możnym.

OKRES WCZESNODYNASTYCZNY

  1. Pierwszy okres wczesnodynastyczny
    (ok. 2900 - 2700 p.n.e.)
  2. Drugi okres wczesnodynastyczny
    (ok. 2700 - 2500 p.n.e.)
  3. Trzeci okres wczesnodynastyczny
    (ok. 2500 - 2350 p.n.e.)

Dodatkowym obowiązkiem króla było utrzymywanie dobrych stosunków z bogami, by zapewnić gospodarczą pomyślność i dobre zbiory całej wspólnocie, o co wcześniej troszczył się król-kapłan, który tytułował się jako en lub patesi. W miastach-państwach, w których utrzymywało się stanowisko króla-kapłana, stan permanentnej wojny zmuszał go do przyjęcia na siebie również obowiązków przywódcy militarnego.

Tytuły króla-kapłana en i króla-wodza lugal noszone były przez władców głównych miast, panujących nad większymi, dość luźno zespolonymi organizacyjnie terytoriami. Pojawił się również nowy tytuł ensi (a dokładniej ensiak), noszony przez władców mniejszych niezależnych miast. Tytuł ten oznaczał „kierującego en pracami ak rolnymi si” i pierwotnie odnosił się do zarządcy sprzężaju należącego do gminy. Ponieważ jednak osły, które zaprzęgano do pługa, ciągnęły też wozy wyruszające na wojnę, ensi mógł z tego powodu zarządzać również wspólnotą w okresie wojny albo przy wykonywaniu jakichś ważnych publicznych zadań. Tytuł ten, używany na określenie niezależnego władcy miasta, rozpowszechniony był tylko w III tysiącleciu p.n.e. U schyłku tego tysiąclecia, za panowania III dynastii z Ur, ensi zaczynał oznaczać zarządcę prowincji, sprawującego swą funkcję z ramienia króla Ur. Następnie słowo to powraca do swego pierwotnego znaczenia, określając kierownika zespołu zaprzęgowego i w tym sensie wchodzi w skład określenia ensi (ak)-gal, „główny zarządca prac ornych”.

Jedna z najstarszych inskrypcji królewskich pochodzi z leżącego na północ od Szumeru Chafadżi (starożytne Tutub). Na fragmencie alabastrowego naczynia zachowały się znaki ME-bara-[si]. Drugi fragment kamiennego naczynia zawiera napis, który brzmi: ”ME-bara-si, król Kisz”. Identyfikacja tego władcy z Enmebaragesim, chociaż hipotetyczna, jest powszechnie przyjęta. Jest to jedny wczesnodynastyczny władca Kiszu, którego panowanie można potwierdzić dzięki współczesnym mu inskrypcjom. Historyczności pozostałych władców Kiszu, znajdujących się na Sumeryjskiej liście królów nie można dowieść. Przypuszcza się, że Enmebaragesi panował w drugim okresie wczesnodynastycznym (WDII) oraz, że miasto Chafadżi/Tutub znajdowało w granicach terytorium, którym władał. Inskrypcje mówią też o pacyfikacji Elamu przez tego króla i rozbrojenie go w celu zapobieżenia zbrojnemu najazdowi na Szumer.

Tradycja mówi, że synem Enmebaragesiego był Agga, który został pokonany przez Gilgamesza, króla Uruku. Sumeryjska lista królów potwierdza tę wersję. Według tego dokumentu ostatnim władcą I dynastii z Kiszu był Agga, a potem władza królewska przeszła do Uruku. O ile można wywnioskować ze wzmianek zawartych w opowieści, Gilgamesz, szukając schronienia jako zbieg, został wcześniej gościnnie przyjęty przez Aggę w Kiszu. Agga prawdopodobnie osadził Gilgamesza na tronie Uruku po to tylko, by doczekać się jego buntu.

Drugim władcą związanym z Kisz był Lugal-ud. Nie wiadomo jakimi jeszcze innymi miastami władał ten król. Jego inskrypcja pochodzi z pałacu królewskiego w Kiszu i brzmi „Lugal-ud, król”. Fakt, że została ona wyryta na jednym z zachowanych elementów fryzu, który przedstawia jeńców prowadzonych przez żołnierzy oraz bankiet odbywający się prawdopodobnie po wygranej bitwie, świadczy, że był on królem walecznym i zwycięskim.

Nieco więcej zachowanych inskrypcji dotyczy Mesilima. Znaleziono je w Adabie i w państwie-mieście Lagasz. Poza nim samym wymienieni są w nich lokalni władcy, co świadczy o dwustopniowej hierarchi władzy z Mesilimem jako zwierzchnikiem. Inskrypcja z Adabu mówi o odprawianiu przez niego rytuału burgi w miejscowej świątyni E-sar, natomiast z Lagaszu o rozstrzygnięciu sporu granicznego z miastem Umma, co świadczy o jego wysokiej pozycji. Również jedno z przysłów mówi o zbudowanej przez niego świątyni, która mieściła się w Sippar lub w Larsie. Panowanie tego króla przypada na początek okresu WDII, ale nie jest możliwe ustalenie dokładnej daty sprawowania przez niego rządów.

Mesilim tytułował się „królem Kiszu”, jednak tytulatury tej używało wielu innych władców, o których nie można z pewnością powiedzieć, że rzeczywiście rezydowali w tym mieście. Istnieją pewne wątpliwości czy Mesilim faktycznie pochodził z Kiszu, jednak powszechnie przyjęta jest teza, że tak było.

Teksy pochodzące z miasta Szuruppak informują, że na przełomie okresów WDII i WDIII działała ponadregionalna administracja, której celem było przeciwstawienie się poważnemu zagrożeniu militarnemu. Mowa w nich o kontyngentach mężczyzna z różnych miast Szumeru, dużych grupach żołnierzy oraz mobilizacji pracowników z różnych działów gospodarki i administracji. Są również wzmianki o bitwach i wodzach. W krótce potem Szuruppak zostało zniszczone i spalone, zapewne w trakcie działań wojennych. W obliczu tego zagrożenia z miastami południa współpracowało Kisz, które było kilkakrotnie wspominane w tej dokumentacji. Nie ustalono czy związek miast południowych znajdował się pod kontrolą Kiszu, czy pozostawał niezależny i utrzymywał tylko dobre stosunki z niedawnym suzerenem.

Wróg, przeciwko któremu organizowano się militarnie, nie został wymieniony w dokumentach, ale Szuruppak nie ma żadnych kontaktów z miastem Ur, które było w tamtym czasie bardzo ważnym szumerskim ośrodkiem. Nie ma też żadnej wzmianki o Ur w dokumentach. Jeśli istotnie tak było, to Ur zapewne nie występowało samo przeciwko tak potężnej koalicji. Za najbardziej prawdopodobnych sojuszników, choć musi to pozostać w sferze domysłów, są Elam oraz Mari.

Historia polityczna okresu WDIII


W okresie WDIII sytuacja polityczna uległa zmianie. Czasy stały się niespokojne, nasilały się konflikty zbrojne pomiędzy państwami-miastami, a kilku z walecznych władców szumerskich przyjmowało tytuł „króla Kiszu”. Tytuł ten był używany przez silnych i dążących do ekspansji władców, których ambicje wykraczały poza teren rodzimego państwa-miasta i którzy rościli sobie prawo do zwierzchności nad ziemiami na północ od Szumeru. Znaczenie tytułu „król Kiszu” jest bardzo dyskusyjne i różnie interpretowane.

Interpretacja dosłowna oznacza faktyczne sprawowanie władzy nad Kiszem, a ściślej nad ziemiami północnymi, których symbolem i być może najważniejszym ośrodkiem mogło być to miasto, choć nie musiało to wcale oznaczać trwałego podboju, ale na przykład rajd zbrojny, połączony ze zdobyciem łupów. Epitet ten mógł równie dobrze być pozbawiony odniesień geograficznych i oznaczać autorytarny sposób sprawowania władzy, który był charakterystyczny dla tego regionu.

Pierwszym władcą, który tytułował się w ten sposób, ale nie pochodził z Kisz był Meskalamdug. Mówią o tym inskrypcje znalezione w Mari oraz w Grobowce Królewskie w Ur. Tytułu tego używał również jego syn Mesanepada. Agresywna polityka i interwencje militarne królów z Ur poza rodzimym obszarem są bardzo prawdopodobne. Odnalezienie inskrypcji dotyczących dwóch powyższych władców daleko na północy w Mari, może świadczyć o sojuszu, bądź o wpływach, sięgających bardzo daleko od ojczystego miasta. Był to, sądząc z na przykład z wyposażenia Grobowców Królewskich, zawierających wiele luksusowych wyrobów z egzotycznych surowców, okres rozkwitu i bogactwa Ur. Na pewno jednym z jego źródeł była dalekosiężna wymiana. W tej sytuacji koncepcja sojuszu z Mari, które kontrolowało szlaki wzdłuż Eufratu, wydaje się prawdopodobna. Z pewnością jednym z celów koalicji mogło być wyeliminowanie Kisz, jako ośrodka, stanowiącego konkurencję i zagrożenie.

Król Eannatum na Stelli Sępów
Ryc. 2/ Król Eannatum na Stelli Sępów.

Kolejnym władcą, który nazywał siebie „królem Kiszu” był Eannatum z Lagaszu. Z jego własnych inskrypcji wynika, że pokonał i zdobył między innymi Ummę, Ur, Uruk, Kisz (jako kraj Subartu) i Elam. Ataki wrogów musiał często odpierać na własnym terytorium. Pokonał i przegnał wojska koalicji Elamu, Subartu i Arua. Ze Stelli Sępów (Ryc.2) znany dosyć dokładnie jest konflikt o sporne tereny z Ummą, wspieraną przez Kisz. Przynajmniej dwukrotnie były górą wtedy wojska królów Lagaszu. Arbitrem w sprawie tego sporu, który swoje korzenie miał w przeszłości, był, jako suzerem obu tych ośrodków we wcześniejszych czasach, król Kiszu Mesilim.

Kolejnymi władcami o tytulaturze „królowie Kiszu” byli królowie Uruku: Lugal-sila-si, Ur-zage i Lugalkiniszedudu. Niewiele wiadomo o ich działalności i nie jest pewne czy ich panowanie faktycznie roztaczało się na teren Kiszu. Lugalkiniszedudu oprócz sprawowania funkcji ena w Uruku był też królem w Ur oraz że zawarł przymierze z jednym ze znaczących władców Lagaszu – Enmeteną. Dokładne znaczenie polityczne tego sojuszu nie jest znane, to prawdopodobnie, po wcześniejszych sukcesach Enmeteny, miał na celu wzmocnienie władcy Uruku, który wedle wszelkiego prawdopodobieństwa rozciągał swoje wpływy na teren Nippur i Kisz.

Inskrypcja władcy Kiszu Utuka/Utuba, pochodząca w końca okresu WDIII nie zawiera tytułu „król Kiszu” – władca używa skromniejszego tytułu ensi. Prawdopodobnie pod koniec tego okresu Kisz było bardzo osłabione lub zależne od innego ośrodka.

Ostatnim wczesnodynastycznym władcą, który pozostawił informacje o znacznych wpływach poza swoim rodzimym miastem był En-szakusz-Ana, który twierdzi, że pokonał i złupił Akszak i Kisz oraz schwytał jego władcę Enbi-Isztara, a skarby zdobyte w obu miastach złożył w świątyni Enlila w Nippur.

Pod koniec okresu wczesnodynastycznego, czyli ok. roku 2350 p.n.e., szumerskie państwa-miasta przeżyły się. Na krótki czas na hegemona wybił się władca państwa-miasta Ummy Lugalzagesi, który swoją stolicę ustanowił w mieście Uruk. Podbił również Lagasz i wszystkie miasta Szumeru oraz obszar na północ od Szumeru oraz zjednoczył je pod swoim berłem. Po 25 latach prowadzenia ciągłych wojen i podbojów, został w końcu pokonany przez władcą Akadów Sargona I Wielkiego, który przejął władzę po Lugalzagesim, zakładając nową stolicę w mieście Agade lub Akad. Na skutek tych wydarzeń Szumer znajdował się pod okupacją obcych dynastii przez okres ponad 200 lat.



data utworzenia: 26.06.2014
data ostatniej aktualizajci treści: 17.04.2015

źródła:

Zapomniany Świat Sumerów – Marian Bielicki
Tajemnice Glinianych Tabliczek – Antoni Mierzejewski
Północna Mezopotamia w okresie wczesnodynastycznym – Dorota Ławecka
Cywilizacje starożytne - praca zbiorowa pod redakcją Arthura Cotterella